Jojo-effect voorkomen: zo blijf je op gewicht na afvallen
Door Jelle Veenstra7 min lezen
Kort antwoord
Je verkleint de kans op het jojo-effect door na het afvallen niet terug te gaan naar je oude eetpatroon. Ga bewust een onderhoudsfase in: eet iets meer, tot je gewicht stabiel blijft. Weer aankomen gebeurt vaak omdat je eetlust stijgt, je wat minder verbruikt en oude gewoontes terugsluipen. Wat helpt: rustig opbouwen, blijven wegen, gewoontes die je volhoudt en een nieuw doel. Een garantie bestaat niet.
Je hebt het gehaald. Na maanden opletten staat de weegschaal eindelijk op je streefgewicht. En dan komt de vraag die bijna niemand zichzelf stelt: wat nu?
Die vraag stel ik in de coaching altijd, soms al twee weken voor het einde. Want afvallen is één ding. Op dat gewicht blijven is iets anders, en daar gaat het vaak mis.
Waarom kom je weer aan na het afvallen?
Eerst het eerlijke beeld: weer aankomen na het afvallen is heel gewoon. In een analyse van 29 langetermijnstudies was meer dan de helft van het verloren gewicht binnen twee jaar terug. Na vijf jaar was dat meer dan 80 procent. Het ging om deelnemers aan afvalprogramma's in de Verenigde Staten.
Dat ligt meestal niet aan een gebrek aan karakter. Er spelen een paar dingen tegelijk.
Het dieet stopt en het oude patroon komt terug. In de podcast noemen we dat het grootste probleem. Mensen pakken het eetpatroon weer op waardoor ze ooit te zwaar werden. En eet je weer alles wat je daarvoor ook at, dan zitten de kilo's er binnen de kortste keren weer aan.
Je eetlust gaat omhoog. In een Australisch onderzoek vielen 50 mensen met overgewicht in tien weken gemiddeld 13,5 kilo af met een zeer streng dieet. Een jaar later waren hun hongerhormonen nog steeds niet terug op het oude niveau, en hadden ze meer honger dan bij de start. Een ander onderzoek rekende met een model uit dat mensen per verloren kilo ongeveer 100 calorieën per dag meer gaan eten dan eerst. Dat effect was meer dan drie keer zo groot als de daling in verbruik.
Je verbruikt iets minder. Een lichter lichaam heeft minder energie nodig. Daar kan een klein extra effect bij komen: je lichaam wordt iets zuiniger dan je op basis van je gewicht zou verwachten. In een onderzoek met 71 mensen met obesitas was dat aan het eind van een streng dieet gemiddeld 92 calorieën per dag. Na vier weken op een stabiel gewicht was het nog maar 38 calorieën, en het voorspelde niet wie later weer aankwam. Een spaarstand waarin je nooit meer afvalt, is het dus niet. Waarom niet, lees je in waarom val ik niet af.
Je beweegt ongemerkt minder. In aflevering 197 legde ik uit dat het gevoel "ik eet bijna niks en val niet af" uit drie dingen bestaat. Je verbruik daalt als je lichter wordt, je honger stijgt, en vooral je spontane beweging daalt. Minder friemelen, minder vaak de trap, sneller blijven zitten. Dat merk je zelf nauwelijks.
Het sluipt erin. In aflevering 48 rekende ik het voor: elke maand een halve kilo erbij is in een jaar zes kilo. En die halve kilo zie je niet in de spiegel.
Wat zegt onderzoek over blijvend afvallen?
Het goede nieuws: blijvend afvallen zonder jojo-effect kan wel. Volgens Amerikaanse onderzoekers lukt het ongeveer 20 procent van de mensen met overgewicht om minstens 10 procent af te vallen en dat minstens een jaar vast te houden.
Dezelfde onderzoekers kijken naar het National Weight Control Registry, een register van mensen bij wie het gelukt is. De deelnemers waren gemiddeld 33 kilo afgevallen en hielden dat meer dan vijf jaar vast. Wat ze zeggen te doen:
- ongeveer een uur per dag bewegen;
- weinig calorieën en weinig vet eten;
- regelmatig ontbijten;
- zichzelf blijven wegen;
- door de week en in het weekend ongeveer hetzelfde eten.
En er staat iets hoopgevends in: wie het twee tot vijf jaar volhoudt, heeft daarna een veel grotere kans dat het blijft.
Een kanttekening. De deelnemers melden zich zelf aan en vertellen zelf wat ze doen. Het register laat zien wat succesvolle mensen gemeen hebben, niet dat die gewoontes het succes veroorzaken.
Gerandomiseerd onderzoek is er ook, maar de effecten zijn klein. Een analyse van 45 studies vond dat begeleiding bij eten én bewegen na een jaar gemiddeld 1,56 kilo minder terugkomst gaf dan geen begeleiding. Niet spectaculair, wel echt.
Is langzaam afvallen beter tegen het jojo-effect?
Ik zeg altijd: eet liever iets meer calorieën en val iets langzamer af, dan ben je die kilo's voor eens en altijd kwijt. Hoe normaler en geleidelijker je afvalt, hoe groter de kans dat je op gewicht blijft.
Elke kilo die je verliest, die wil je nooit meer zien.
Jelle, in aflevering 48Eerlijk is eerlijk: onderzoek geeft daar geen simpel ja op. In een Australische studie vielen 200 mensen met obesitas snel af (in 12 weken) of langzaam (in 36 weken). Bijna drie jaar later waren beide groepen ongeveer 71 procent van het verloren gewicht weer aangekomen. In die studie maakte het tempo voor het terugkomen dus niet uit.
Snelheid is dus niet de toverformule. Het draait om wat je onderweg leert. In de podcast zeggen we het zo: verander je niets aan je leefstijl, dan kun je wel snel afvallen, maar komen de kilo's terug zodra je weer eet zoals vroeger. Ook het Voedingscentrum zegt dat een streng dieet vaak maar voor even helpt, omdat het slecht vol te houden is. Wat heel weinig eten verder met je doet, lees je in is 1200 calorieën per dag te weinig.
Na het afvallen: de onderhoudsfase
Na het afvallen komt de onderhoudsfase. Dan eet je precies zoveel dat je gewicht gelijk blijft. Je hoeft dus niet meer in een tekort te zitten, maar je gaat ook niet terug naar je oude porties.
Spring niet in één keer van je dieet naar 3000 calorieën per dag, want dan vliegen de kilo's er weer aan. Tenminste, als dat meer is dan je nu verbruikt. Bouw het daarom rustig op, dan zie je vanzelf waar je gewicht stabiel blijft. Neem bijvoorbeeld een paar weken een extra boterham of een stuk fruit per dag, en kijk wat je weekgemiddelde doet. Blijft het stabiel, dan zit je goed. Daalt het nog, dan kan er nog iets bij.
Het idee dat je stofwisseling door een dieet blijvend kapot is, heet ook wel metabole schade. Daar is volgens mij geen bewijs voor: je lichaam past zich ook weer terug aan. Dat past bij het onderzoek met 71 mensen hierboven, waarin het extra zuinige effect na een jaar niet meer te zien was in de groep die op alle momenten werd gemeten.
Zo voorkom je het jojo-effect
- Blijf jezelf wegen. Dat adviseer ik ook aan iedereen die klaar is met de coaching. Elke dag of één keer per week, dat maakt niet uit. Je bent altijd een keer een kilo of twee zwaarder, maar je bent er zelf bij. In een Amerikaans onderzoek met 314 mensen die gemiddeld 19,3 kilo waren afgevallen, kwam de groep met een programma rond dagelijks wegen in 18 maanden gemiddeld 2,5 kilo aan, tegen 4,9 kilo in de groep zonder programma. Hoe je een weekgemiddelde uitrekent, lees je in elke dag wegen.
- Spreek een grens met jezelf af. Bijvoorbeeld: ligt je weekgemiddelde twee kilo boven je streefgewicht, dan pak je je afvalgewoontes een paar weken weer op. Zo grijp je in voordat die halve kilo per maand een flink getal wordt.
- Houd 80/20 aan, geen 50/50. Bij het afvallen hanteer ik de 80/20-regel: 80 procent gezond, 20 procent ruimte voor minder gezonde dingen. Dat is mijn persoonlijke vuistregel, geen wetenschappelijke grens. Wat je daarna vaak ziet: mensen gaan 50/50 doen, en dan komen de kilo's langzaam terug.
- Eet door de week en in het weekend ongeveer hetzelfde. Het is een van de gewoontes uit het register van succesvolle afvallers.
- Blijf bewegen, en kies iets wat je leuk vindt. In de podcast kwam de tip voorbij: kies de leukste workout die je kunt vinden, en focus niet op calorieën verbranden.
- Kies een nieuw doel. Zonder doel doe je maar wat. Maak het zo concreet mogelijk: niet "ik ga vaker bewegen", maar "maandagavond wandel ik, dinsdag en vrijdag ga ik naar de sportschool".
- Zie een uitglijder niet als het einde. Eén slechte week is nog geen jojo. Hoe je de draad weer oppakt, lees je in terugval bij het afvallen.
Als de knop om is
Na een tijd gebeurt er vaak iets. Ik noem dat altijd: de knop is om. Je denkt niet meer aan alles wat tijdens het dieet niet mocht, maar wilt fitter worden, sterker, verder wandelen. Dan is het geen afvallen of diëten meer, maar aan jezelf werken.
Dat gaat niet vanzelf en het kost tijd. Een garantie tegen het jojo-effect bestaat niet. Wil je hulp bij die overstap van afvallen naar op gewicht blijven? Aan het eind van de coaching maken we daar samen een plan voor.
Uit de podcast
Dit artikel is gebaseerd op deze afleveringen van Maak Afvallen Makkelijk.
Bronnen
Klik op een titel om de bron zelf te lezen.
- 1.Hall & Kahan (2018), Maintenance of lost weight and long-term management of obesity. Medical Clinics of North Americapubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 2.Sumithran e.a. (2011), Long-term persistence of hormonal adaptations to weight loss. N Engl J Medpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 3.Polidori e.a. (2016), How strongly does appetite counter weight loss? Quantification of the feedback control of human energy intake. Obesitypubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 4.Martins e.a. (2020), Metabolic adaptation is an illusion, only present when participants are in negative energy balance. Am J Clin Nutrpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 5.Wing & Phelan (2005), Long-term weight loss maintenance. Am J Clin Nutrpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 6.Dombrowski e.a. (2014), Long term maintenance of weight loss with non-surgical interventions in obese adults: systematic review and meta-analyses. BMJpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 7.Purcell e.a. (2014), The effect of rate of weight loss on long-term weight management: a randomised controlled trial. Lancet Diabetes Endocrinolpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 8.Wing e.a. (2006), A self-regulation program for maintenance of weight loss. N Engl J Medpubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↗
- 9.Voedingscentrum: Lichaamsgewicht (crashdiëten, op gewicht blijven)voedingscentrum.nl ↗
Lees ook
- CaloriebalansIs 1200 calorieën per dag te weinig om af te vallen?Is 1200 calorieën per dag te weinig? Je valt er snel mee af, maar je lichaam betaalt de prijs. Waarom ondereten tegen je werkt, en wat wel werkt.Lees het artikel 4 min
- Mindset en volhoudenElke dag wegen bij afvallen: goed idee of niet?Moet je elke dag op de weegschaal als je wilt afvallen? Waarom je gewicht schommelt, wat onderzoek zegt en hoe het weekgemiddelde je rust geeft.Lees het artikel 6 min
- Mindset en volhoudenTerugval bij het afvallen? Zo pak je het weer opEen paar weken uit je ritme en het voelt als falen? Het is feedback. Zo pak je een terugval bij het afvallen weer op, zonder schuldgevoel of straf.Lees het artikel 5 min
